Nowelizacja ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę z dnia 13 marca 2026 r. rewolucjonizuje dotychczasowe podejście do bezpieczeństwa wody w Polsce. Zmiany w ustawie są bezpośrednią odpowiedzią na unijną dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/2184 z dnia 16 grudnia 2020 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Ważną zmianą jest przede wszystkim odejście od biernego badania próbek na rzecz podejścia opartego na ryzyku w całym łańcuchu dostaw. Nowe przepisy dzielą odpowiedzialność na trzy etapy: od ochrony samej zlewni, przez system zaopatrzenia w wodę, aż po wewnętrzne instalacje w budynkach. Jednym z najważniejszych narzędzi w celu zapewniania bezpieczeństwa wodnego jest ocena ryzyka.

Nowelizacja ustawy wprowadza również konieczność monitoringu parametrów jakości wody objętych tzw. listą obserwacyjną. Są to substancje i związki, o których mowa w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/2184 z dnia 16 grudnia 2020 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Na liście obserwacyjnej znajdują się dotychczas niemonitorowane substancje zaburzające gospodarkę hormonalną, związki PFAS oraz mikroplastik.

Spis treści

1. Trzy filary oceny ryzyka w łańcuchu dostaw wody

Nowe przepisy wprowadzają kompleksowe podejście do bezpieczeństwa wody, dzieląc cały łańcuch jej dostaw na trzy obszary. Każdy etap, od źródła, przez sieć dystrybucyjną, aż po punkt czerpalny, ma swoje wytyczne dotyczące oceny ryzyka.

1.1. Obszar zasilania ujęcia wody

W pierwszym kroku analizuje się obszar zasilania ujęcia wody, czyli tak zwaną zlewnię. Bezpieczeństwo systemu jest tu badane bezpośrednio u źródła. Ocena obejmuje otoczenie antropogeniczne wokół ujęcia, w tym bliskość przemysłu, rolnictwa oraz gospodarki ściekowej.

Za realizację tych zadań odpowiada dostawca wody przy ścisłej współpracy z Państwowym Gospodarstwem Wodnym Wody Polskie. Głównym celem działań jest prowadzenie monitoringu wód surowych, analiza trendów zanieczyszczeń oraz ochrona stref zasilania.

Zgodnie z art. 4f ust. 1 ocena ryzyka musi uwzględniać identyfikację znaczących oddziaływań człowieka. Dostawca wykonuje ocenę ryzyka w obszarze zasilania i przekazuje informacje, ale zarządzanie ryzykiem w obszarze zasilania angażuje także administrację wodną i właściwe organy.. Te z kolei wykorzystują zebrane dane do aktualizacji planów gospodarowania wodami oraz do identyfikacji podmiotów odpowiedzialnych za zanieczyszczenia.

Pierwszą ocenę ryzyka dla obszarów zasilania należy ukończyć do 31 grudnia 2026 roku. Przeglądy ocen ryzyka, a tym samym jej aktualizacje dla obszarów zasilania, należy wykonywać w regularnych odstępach czasu, jednak nie rzadziej niż co 6 lat. Ponadto dostawca ma obowiązek aktualizacji oceny ryzyka, na przykład w wyniku istotnych zmian w zlewni lub gdy wynika to z bieżącego przeglądu oceny ryzyka. Jeśli dokona takiej aktualizacji przed upływem 6 lat, musi przekazać dokument odpowiednim urzędom. Ma na to 30 dni od dnia wprowadzenia zmian.

1.2. System zaopatrzenia w wodę

Kolejny etap obejmuje już cały system zaopatrzenia w wodę. Analizowany jest obszar od momentu poboru wody ze źródła, przez stacje uzdatniania, aż po sieć dystrybucyjną i magazynowanie. Ocena kończy się na przyłączach do punktu dostawy.

Za ten obszar odpowiadają dostawcy wody, a ich obowiązkiem jest identyfikacja słabych punktów i zagrożeń, takich jak nieszczelności czy awarie. Kolejnymi obowiązkami są optymalizacja procesów technologicznych oraz wdrożenie monitoringu operacyjnego, co pozwala na szybką reakcję przed wystąpieniem skażenia. Ustawa o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę nakazuje prowadzenie ocen ryzyka na podstawie obowiązujących norm dotyczących bezpieczeństwa zaopatrzenia w wodę. Są to np. norma PN-EN 15975-2 oraz wytyczne WHO. Należy jednak zaznaczyć, że ustawa nie wymienia tych dokumentów.

Zgodnie z art. 4g ust. 1 pkt 1 ocena ryzyka w systemie zaopatrzenia musi obowiązkowo uwzględniać wyniki oceny ryzyka z obszaru zasilania ujęcia wody.

Ocena ryzyka dla systemów zaopatrzenia w wodę musi zostać wykonana do 30 czerwca 2028 roku. Dostawca wody ma obowiązek dokonywania udokumentowanych przeglądów ocen ryzyka w regularnych odstępach czasu, nie rzadziej niż co 6 lat. Jednak w przypadku stwierdzenia istotnych zmian w systemie ocena musi zostać niezwłocznie zaktualizowana. Przy każdej aktualizacji, w przypadku stosowania dezynfekcji wody, należy upewnić się, że stosowana technologia posiada aktualną walidację stanowiącą techniczny dowód ich skuteczności w usuwaniu zagrożeń.

Nadzór nad procesem sprawuje właściwy organ nadzoru sanitarnego. Analizuje on przekazane raporty i może nakazać zwiększenie częstotliwości badań, jeśli uzna, że obecna ocena ryzyka nie zapewnia wystarczającego bezpieczeństwa.

1.3. Wewnętrzne systemy wodociągowe

Ostatni etap dotyczy wewnętrznych systemów wodociągowych, co stanowi absolutną nowość w polskim prawie. Odpowiedzialność zarządcy wykracza obecnie poza wodomierz główny i obejmuje jakość wody bezpośrednio w punktach czerpalnych u użytkownika. Przepisy te dotyczą obiektów priorytetowych, do których należą np. szpitale, domy opieki, hotele, oraz budynków mieszkalnych (z wyłączeniem domów jednorodzinnych).

W takich miejscach to zarządca lub właściciel jest odpowiedzialny za przeprowadzenie oceny ryzyka, skupiając się na dwóch krytycznych zagrożeniach. Skażeniach bakteriami z rodzaju Legionella oraz migracji ołowiu pochodzącego ze starej armatury. Budynki mieszkalne są zobowiązane do przeprowadzenia ogólnej analizy potencjalnych ryzyk, która ma mniejszy zakres niż pełna ocena ryzyka.

To nowość w polskim prawie. Odpowiedzialność za jakość wody nie kończy się już na głównym wodomierzu. To zarządca budynku musi udowodnić, że instalacja wewnętrzna jest bezpieczna.

Pierwsza ocena ryzyka musi zostać wykonana do 30 czerwca 2028 r., a następnie powinna być aktualizowana nie rzadziej niż co 6 lat. Należy ją przekazać właściwemu państwowemu powiatowemu lub państwowemu granicznemu inspektorowi sanitarnemu. Obowiązek regularnego składania oceny ryzyka dotyczy wyłącznie obiektów priorytetowych. W przypadku zwykłych budynków mieszkalnych przepisy są łagodniejsze. Przewidują one jedynie obowiązek informowania o konkretnych zagrożeniach i podejmowanych działaniach.

W określonych przypadkach ocena ryzyka instalacji wewnętrznych, dotycząca obiektów priorytetowych, musi obowiązkowo obejmować badania laboratoryjne na obecność bakterii Legionella. lub stężenie ołowiu w wodzie.

Zgodnie z Art. 4j ust. 2 pkt 1 badania w kierunku bakterii z rodzaju Legionella muszą wykonywać m.in. podmioty wykonujące działalność leczniczą, obiekty przeznaczone do okresowego pobytu ludzi oraz budynki użyteczności publicznej, w których podczas użytkowania ciepłej wody wytwarzany jest aerozol wodny.

Z kolei badania stężenia ołowiu w wodzie są obowiązkowe w:

• podmiotach wykonujących działalność leczniczą przeznaczonych dla kobiet ciężarnych lub dzieci do 6 roku życia,
• domach matek lub kobiet w ciąży,

placówkach opiekuńczo-wychowawczych lub placówkach oświatowych, w których przebywają dzieci w wieku do lat 6.

2. Podejście oparte na ryzyku a ocena ryzyka

Współczesne bezpieczeństwo wody opiera się na koncepcji planu bezpieczeństwa wody (PBW), opracowanej przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). Jest to proaktywne podejście do oceny i zarządzania ryzykiem. Jego głównym celem jest zapewnienie bezpieczeństwa wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi w całym łańcuchu dostaw. Jest to najskuteczniejszy sposób minimalizacji ryzyka związanego ze złą jakością wody. Plan bezpieczeństwa wody to międzynarodowa praktyka inżynierka, nie jest on jednak zdefiniowany w polskiej ustawie o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę.

Nowelizacja ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę wprowadza podejście oparte na ryzyku. Podejście to jest tożsame z metodyką planów bezpieczeństwa wody (PBW), opracowaną przez WHO, oraz normą PN-EN 15975-2. Nie należy jednak mylić planu bezpieczeństwa wody i podejścia opartego na ryzyku z samą oceną ryzyka.

Podejście oparte na ryzyku obejmuje nie tylko samą analizę zagrożeń, ale także zapewnienie odpowiednich środków kontroli, ich walidację (w przypadku dezynfekcji wody) czy monitoring operacyjny.

Z kolei ocena ryzyka to proces polegający na identyfikacji zagrożeń i zdarzeń niebezpiecznych. Następnie szacuje się poziom tego ryzyka. Jest ono połączeniem prawdopodobieństwa wystąpienia danego zdarzenia oraz dotkliwości jego skutków dla zdrowia ludzi.

Podsumowując, ocena ryzyka to narzędzie diagnostyczne, które identyfikuje słabe punkty systemu, natomiast podejście oparte na ryzyku to kompletny system zarządzania, który na podstawie tej oceny wdraża bariery techniczne i organizacyjne, aby zagwarantować stałe bezpieczeństwo wody.

3. Analiza zagrożenia bakterią Legionella

Analiza zagrożenia bakterią Legionella w ramach oceny ryzyka wymaga systemowego podejścia. Obejmuje ono identyfikację warunków sprzyjających kolonizacji, ocenę podatności użytkowników oraz wdrożenie odpowiednich środków kontroli i ochrony przed skażeniem. Zgodnie z nowymi przepisami ocena ryzyka w kierunku Legionelli jest obligatoryjna w obiektach priorytetowych (szpitalach, hotelach, szkołach), gdzie na ryzyko narażonych jest ponad 50 osób dziennie, oraz w budynkach mieszkalnych z wyłączeniem domów jednorodzinnych. Ponadto w części obiektów priorytetowych (art. 2j ust. 2 pkt. 1) wymagane jest wykonywanie badań na obecność bakterii Legionella w wodzie, a ich wyniki determinują dalsze kroki prawne i techniczne.

Charakterystyka zagrożenia

Bakterie Legionella są naturalnie obecne w wodzie słodkiej, ale stają się niebezpieczne w sztucznych systemach wodnych, w których panują warunki sprzyjające ich namnażaniu. Optymalna temperatura dla rozwoju bakterii to 20–45°C, przy stagnacji wody oraz obecności osadów w instalacji, gdzie powstaje biofilm. Do infekcji (choroby legionistów lub gorączki Pontiac) dochodzi poprzez wdychanie aerozolu (drobnych kropelek wody) zanieczyszczonego bakteriami, np. z pryszniców, wież chłodniczych czy jacuzzi.

Identyfikacja zdarzeń niebezpiecznych

W procesie oceny ryzyka należy zidentyfikować konkretne sytuacje, które mogą doprowadzić do skażenia instalacji wodnej bakteriami Legionella.

Najważniejsze zagrożenia obejmują obszar temperatur, gdzie niebezpieczny jest spadek temperatury ciepłej wody poniżej 50°C lub wzrost temperatury wody zimnej powyżej 20–25°C. Kolejnym zagrożeniem jest stagnacja wody w rzadko używanych punktach czerpalnych lub w tzw. martwych odcinkach instalacji.

Ocena ryzyka

Ocena ryzyka w kontekście bakterii Legionella musi uwzględniać osoby szczególnie narażone, np. starsze, pacjentów z obniżoną odpornością oraz osoby cierpiące na choroby przewlekłe, zwłaszcza serca lub układu oddechowego.

Ważne jest, aby najpierw określić zagrożenie bez zabezpieczeń (ryzyko pierwotne), a następnie ocenić skuteczność środków ochrony, takich jak stała kontrola temperatury wody oraz dozowanie środków biobójczych.

Środki kontroli i bariery

W ramach podejścia opartego na ryzyku stosuje się różne działania mające na celu zapobieganie namnażaniu się bakterii Legionella. Pierwszym z nich jest bariera temperaturowa, wymagająca utrzymywania temperatury ciepłej wody na poziomie minimum 50–55°C. Wdraża się również dezynfekcję chemiczną za pomocą środków biobójczych, takich jak dwutlenek chloru. Ważna jest modernizacja instalacji hydraulicznej, aby zapobiegać stagnacji wody. Ostatnim elementem jest utrzymanie czystości, obejmujące czyszczenie, odkamienianie i dezynfekcję głowic prysznicowych, węży oraz zbiorników magazynowych. Działania naprawcze i profilaktyczne są wdrażane zgodnie z procedurami określonymi przez Ministra Zdrowia, zależnie od stwierdzonego poziomu skażenia bakterią Legionella.

4. Analiza zagrożenia ołowiem

Analiza zagrożenia ołowiem w ramach oceny ryzyka skupia się przede wszystkim na wewnętrznych systemach wodociągowych. To właśnie w tych instalacjach najczęściej dochodzi do przenikania tego metalu do wody. Podobnie jak w przypadku Legionelli, nowelizacja ustawy nakłada konkretne obowiązki diagnostyczne i naprawcze na właścicieli oraz zarządców budynków.

Charakterystyka zagrożenia i źródła

Ołów jest toksycznym metalem ciężkim, który ma zdolność do bioakumulacji w organizmie ludzkim, wpływając negatywnie m.in. na układ nerwowy i krwionośny. Rzadko występuje on w wodzie surowej na ujęciu. Głównym źródłem ołowiu jest korozja materiałów wewnątrz budynków, takich jak stare rury ołowiane, armatura (krany) wykonana z mosiądzu zawierającego ołów lub luty ołowiane. Wśród czynników sprzyjających wtórnemu zanieczyszczeniu wody ołowiem są podwyższona kwasowość wody (niskie pH) oraz miękka woda.

Identyfikacja zdarzeń niebezpiecznych

Proces oceny ryzyka dla budynków wymaga identyfikacji sytuacji prowadzących do przekroczeń norm. Zagrożenie stanowi przede wszystkim obecność w instalacji elementów wykonanych z ołowiu lub jego stopów. Problem stanowi również brak utrzymania równowagi węglanowo-wapniowej, co bezpośrednio skutkuje agresywnością korozyjną wody.

Ocena ryzyka

Ocena ryzyka opiera się na trzech krokach. Ustawa nakłada na właścicieli obiektów priorytetowych, takich jak szkoły czy szpitale uwzględnianie w ocenie ryzyka możliwości zanieczyszczenia wody ołowiem. W określonych przepadkach ocena ryzyka musi zostać również uzupełniona o badania stężenia ołowiu.  Zgodnie z art. 4i ust. 5 jeśli z analizy potencjalnego ryzyka wynika, że ołów stanowi potencjalne ryzyko właściciel lub zarządca obiektu, w uzgodnieniu z organem nadzoru sanitarnego musi ustalić częstotliwość badania ołowiu. Ponadto zarządca budynku powinien podjąć działania naprawcze, aby zminimalizować ryzyko zanieczyszczenia.

W budynkach mieszkalnych właściciele mają obowiązek przeprowadzenia ogólnej analizy ryzyka dotyczącej materiałów mających kontakt z wodą. W przypadku gdy analiza ta wykaże, że w systemie wodociągowym znajdują się elementy zawierające ołów, mają obowiązać poinformować o tym właściwy organ nadzoru sanitarnego.

Środki kontroli i bariery

Działania naprawcze ukierunkowane są na trwałe usunięcie źródła problemu. Podstawowym i zarazem najskuteczniejszym środkiem kontroli jest fizyczna wymiana elementów zawierających ołów w systemach wodociągowych, o ile istnieje taka możliwość. Ustawa w art. 4m ust. 1 pkt 6 wprost nakazuje wymianę elementów zawierających ołów, jeżeli jest to wykonalne ekonomicznie i technicznie. Równolegle wprowadza się korektę składu wody, polegającą np. na podnoszeniu pH, co pozwala na uzyskanie wody o mniejszej korozyjności.

5. Podsumowanie – ocena ryzyka i plan bezpieczeństwa wody

Nowelizacja ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę wprowadza fundamentalne zmiany w systemie ochrony zdrowia publicznego w Polsce. Dotychczasowa, bierna kontrola próbek wody zostaje zastąpiona nowoczesnym podejściem opartym na ciągłej analizie ryzyka, zgodnym z wytycznymi WHO. Nowe przepisy precyzyjnie dzielą odpowiedzialność za jakość zasobów pomiędzy dostawców wody (odpowiadających za ochronę zlewni i sieci dystrybucyjnej) a właścicieli oraz zarządców nieruchomości.

Nowością jest nałożenie na zarządców obiektów priorytetowych oraz budynków mieszkalnych obligatoryjnego obowiązku systematycznej oceny zagrożeń w zakresie obecności bakterii Legionella oraz stężenia ołowiu. Zgodnie z harmonogramem pierwsze oceny ryzyka dla obszarów zasilania ujęć (zlewni) muszą zostać sporządzone do końca 2026 roku, natomiast dla systemów zaopatrzenia oraz budynków – do połowy 2028 roku.

Głównym celem wdrożonych zmian jest zagwarantowanie stałego dostępu do czystej i bezpiecznej wody oraz skuteczne zapobieganie skażeniom, zanim trafią one bezpośrednio do konsumentów.

Często zadawane pytania (FAQ):