Ołów w wodzie pitnej to poważny i powszechny problem zdrowia publicznego o zasięgu globalnym. Ołów był przez lata powszechnie stosowany w instalacjach wodociągowych, m.in. w rurach, lutach oraz mosiężnej armaturze. Z tego powodu do dziś stanowi on źródło zanieczyszczenia wody.

Głównym mechanizmem przedostawania się ołowiu do wody jest jego wymywanie (ługowanie) z elementów instalacji. Zjawisko to silnie zależy od parametrów fizykochemicznych wody.

Choć normy międzynarodowe (WHO) ustalają tymczasowy limit zawartości ołowiu, z medycznego punktu widzenia, nie istnieje jego bezpieczny próg ekspozycji. Metal ten kumuluje się w organizmie i wykazuje silne działanie neurotoksyczne. Najbardziej wrażliwą grupą są niemowlęta, dzieci oraz kobiety w ciąży.

Spis treści:

Cechy wody zawierającej wysokie stężenia ołowiu

Ołów w wodzie pitnej jest zazwyczaj niemożliwy do wykrycia za pomocą zmysłów. Nie nadaje jej żadnego charakterystycznego smaku ani zapachu. Nawet woda zawierająca niebezpiecznie wysokie stężenia tego metalu może smakować i pachnieć całkowicie prawidłowo. Ołów występujący w postaci rozpuszczonej lub jako drobne cząstki jest całkowicie niewidoczny gołym okiem i nie wpływa na klarowność wody. Oznacza to, że nie jesteśmy w stanie organoleptycznie zauważyć obecności ołowiu w wodzie. Z tego powodu jedynym pewnym sposobem na jego wykrycie jest wykonanie badań laboratoryjnych.

Dopuszczalne limity ołowiu w wodzie pitnej

Dopuszczalne limity ołowiu w wodzie pitnej są regulowane zarówno przez polskie prawo i dyrektywy Unii Europejskiej, jak i wytyczne międzynarodowe.

Limity w Polsce

Zgodnie z polskim rozporządzeniem Ministra Zdrowia oraz nową dyrektywą Unii Europejskiej w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, obecna dopuszczalna wartość parametryczna ołowiu wynosi 10 µg/L. Przepisy te zostały jednak znacząco zaostrzone. Do 12 stycznia 2036 roku obowiązuje okres przejściowy dla jakości wody. Po tym terminie dopuszczalna norma stężenia ołowiu zostanie zredukowana o połowę i wyniesie 5 µg/L [1].

Zalecenia Światowej Organizacji Zdrowia (WHO)

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ustaliła tymczasową wartość wytyczną dla ołowiu w wodzie pitnej na poziomie 10 µg/L. Zarówno WHO, jak i powiązane komitety eksperckie podkreślają jednak, że dla ołowiu nie istnieje żaden bezpieczny dla zdrowia próg stężenia. Z tego powodu podstawowym zaleceniem WHO jest systematyczne obniżanie stężenia tego metalu w wodzie do poziomów tak niskich, jak to tylko możliwe i praktycznie osiągalne.

Spełnianie norm a realne zagrożenie u konsumenta

Warto pamiętać, że zgodność wody z normami w sieci wodociągowej lub w zakładzie uzdatniania nie gwarantuje jej bezpieczeństwa bezpośrednio w kranie konsumenta. Głównym źródłem ołowiu są bowiem wewnętrzne instalacje w budynkach, w tym stare rury ołowiane, luty ołowiowe oraz mosiężna armatura nieodpowiedniej jakości.

Ocena ryzyka zanieczyszczenia wody ołowiem

Kwestię obecności ołowiu w wodzie pitnej w Polsce określa przede wszystkim Ustawa o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków. W konsekwencji szczegółowe normy doprecyzowano w aktach wykonawczych, ze szczególnym uwzględnieniem Rozporządzenia Ministra Zdrowia. Przepisy te, wdrażające dyrektywę Unii Europejskiej (UE 2020/2184), wprowadziły kompleksowe podejście oparte na ocenie ryzyka w całym łańcuchu dostaw wody [1, 2].

Ustawa nakłada obowiązek zarządzania ryzykiem w pełnym cyklu dostaw – począwszy od obszaru ujęcia wody, poprzez proces jej uzdatniania i dystrybucję, aż po punkty czerpalne u konsumenta. Głównym źródłem ołowiu w wodzie są materiały stosowane w wewnętrznych instalacjach, takie jak stare rury, luty czy mosiężna armatura. Z tego względu przepisy nakładają na właścicieli oraz zarządców budynków konkretne obowiązki prawne i eksploatacyjne.

Obowiązkiem zarządcy lub właściciela obiektu priorytetowego jest przygotowanie pisemnej oceny ryzyka w instalacji wodnej. Co więcej, musi on weryfikować i aktualizować ten dokument przynajmniej raz na 6 lat.  Jednym z elementów tej oceny jest weryfikacja możliwości zanieczyszczenia wody ołowiem.

Obowiązek weryfikacji możliwości zanieczyszczenia wody ołowiem dotyczy także zarządców i właścicieli budynków mieszkalnych. Należy jednak zaznaczyć, że prawo wymaga od nich ogólnej analizy ryzyka, wyłączając z tego wymogu budynki jednorodzinne. Jeżeli zarządca wykryje w instalacji elementy zawierające ołów, musi niezwłocznie zgłosić ten fakt właściwej państwowej inspekcji sanitarnej (Sanepidowi). Stacja sanitarno-epidemiologiczna nakłada wówczas określone zalecenia. Jeżeli z ogólnej analizy wynika, że ołów nie stanowi potencjalnego zagrożenia dla jakości wody w punktach czerpalnych, odstępuje się od jego oznaczania. Jeśli jednak analiza wykaże istnienie takiego ryzyka, zarządca, w uzgodnieniu z Sanepidem, ustala harmonogram i częstotliwość badań [2].

Ze względu na szczególną wrażliwość dzieci oraz kobiet w ciąży na neurotoksyczne działanie ołowiu przepisy wprowadzają pojęcie obiektów priorytetowych. Są to obiekty niemieszkalne, w których ponad 50 osób dziennie jest narażonych na potencjalne ryzyko związane z jakością wody.

Badania wody

Obowiązkowym badaniom stężenia ołowiu w ramach oceny ryzyka podlegają obiekty priorytetowe, do których zalicza się:

• Obiekty stacjonarnych i całodobowych świadczeń zdrowotnych przeznaczone dla kobiet ciężarnych lub dzieci do lat 6.
• Domy dla matek z małoletnimi dziećmi lub kobiet w ciąży.
• Placówki opiekuńczo-wychowawcze oraz placówki oświatowe, w których przebywają dzieci w wieku do lat 6 (np. przedszkola, żłobki). [2]

Ołów w wodzie – skutki zdrowotne

Spożywanie wody skażonej ołowiem niesie ze sobą poważne konsekwencje. Metal ten jest toksyną kumulacyjną, która uszkadza wiele układów i narządów. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) oraz instytucje zdrowia publicznego podkreślają, że nie istnieje bezpieczny próg stężenia ołowiu we krwi. Nie określono poziomu narażenia na ołów, który można uznać za pozbawiony ryzyka zdrowotnego [3].

Grupy szczególnie wrażliwe

Choć ołów zagraża wszystkim ludziom, niektóre grupy są narażone w stopniu krytycznym. Należą do nich niemowlęta i małe dzieci (zwłaszcza do 6. roku życia). Przewód pokarmowy małych dzieci wchłania aż 40–50% spożytego ołowiu, podczas gdy u dorosłych jest to zaledwie około 10%. Ponadto u najmłodszych bariera krew–mózg nie jest w pełni wykształcona, co umożliwia łatwiejsze przenikanie toksyny do rozwijającej się tkanki mózgowej [4].

Przygotowywanie mieszanek modyfikowanych na bazie wody z kranu stwarza duże ryzyko dla najmłodszych. Niemowlęta piją jej bardzo dużo w stosunku do swojej wagi, a sama woda to niemal 90% ich pożywienia. W ich przypadku woda z kranu może odpowiadać za ponad 50% całkowitej ekspozycji na ten metal [5]. Dodatkowo u dzieci częste są niedobory wapnia i żelaza, co sprzyja szybszemu i intensywniejszemu przyswajaniu ołowiu [6].

Kolejną grupą szczególnie wrażliwą na obecność ołowiu w wodzie są kobiety w ciąży oraz kobiety karmiące piersią. Ołów swobodnie przenika przez łożysko, w wyniku czego stężenie tej toksyny we krwi pępowinowej noworodka osiąga od 80 do 100% poziomu we krwi matki [6]. Podczas ciąży i laktacji organizm matki ma zwiększone zapotrzebowanie na wapń, co powoduje uwalnianie ołowiu z jej kości do krwiobiegu. Zjawisko to stwarza bezpośrednie zagrożenie dla rozwijającego się płodu lub karmionego dziecka [3].

Skutki neurologiczne

U najmłodszych głównym narządem uszkadzanym przez spożywanie ołowiu jest układ nerwowy. Prowadzi to między innymi do obniżenia ilorazu inteligencji (IQ) u dzieci. Spadek ten występuje już przy bardzo niskich stężeniach ołowiu we krwi poniżej 10 µg/dL, a nawet w przedziale 2-3 µg/dL [3].

Podwyższony poziom ołowiu we krwi wyraźnie wpływa na zachowanie dzieci. Wykazano u nich ponad czterokrotnie wyższe ryzyko wystąpienia zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD). Wywołuje on także skłonność do agresji, impulsywność oraz trudności w uczeniu się [4, 5].

Narażenie na ołów prowadzi do opóźnienia rozwoju motorycznego oraz mowy. Prowadzi również do zaburzeń pracy narządów zmysłu. Dochodzi do podwyższenia progu słyszalności (ubytków słuchu) oraz spowolnienia szybkości przewodnictwa nerwowego [6].

Przy bardzo wysokich stężeniach ołowiu rozwija się obrzęk mózgu, występują drgawki i śpiączka, a w skrajnych przypadkach dochodzi nawet do śmierci [4].

Skażenie ołowiem u kobiet w ciąży stwarza zagrożenie dla przebiegu ciąży. Wywołuje ono poronienia, obumarcie płodu oraz przedwczesny poród [3]. Niska masa urodzeniowa i wady rozwojowe to kolejne częste konsekwencje u noworodków.

U dorosłych ołów stanowi istotny czynnik rozwoju nadciśnienia tętniczego. Długotrwała ekspozycja na ten metal zwiększa zarówno ogólną śmiertelność, jak i umieralność z przyczyn sercowo-naczyniowych [3].

Ołów wykazuje również działanie nefrotoksyczne. Prowadzi do postępującej utraty nefronów, przewlekłego uszkodzenia cewek nerkowych, niewydolności nerek oraz dny moczanowej. Pogorszenie czynności nerek u młodzieży obserwowano już przy stężeniu ołowiu we krwi wynoszącym 1,5 µg/dL [3, 4].

Ołów został sklasyfikowany jako prawdopodobnie kancerogeny dla ludzi (Grupa 2A według IARC). Badania wskazują na powiązanie spożycia ołowiu ze zwiększonym ryzykiem nowotworów nerek, układu pokarmowego oraz układu oddechowego.

Metabolizm i kumulacja w kościach

Niezwykle groźną cechą ołowiu jest sposób jego metabolizowania oraz kumulacji w organizmie. Czas półtrwania tego metalu we krwi i tkankach miękkich wynosi zaledwie około 30–40 dni. Jednak ołów wbudowuje się w tkankę kostną, gdzie jego czas półtrwania wydłuża się od 10 do nawet 27 lat. Układ kostny dorosłego człowieka gromadzi aż 80–95% całkowitej ustrojowej zawartości tego pierwiastka (u dzieci jest to około 73%). Z tego rezerwuaru ołów może być stopniowo uwalniany do krwiobiegu przez dziesiątki lat [5, 6].

Ołów w wodzie – źródło zanieczyszczenia

Wymywanie ołowiu z rur

Ołów w wodzie pitnej niezwykle rzadko pochodzi z samego ujęcia lub ze źródła (np. rzeki czy jeziora). Główną przyczyną jego obecności jest ługowanie (wymywanie) oraz fizyczne odrywanie się cząstek z elementów sieci wodociągowej i wewnętrznych instalacji budynków. Najczęstszym elementem instalacji zawierającym ołów są rury. W budynkach, w których nadal występują, stanowią one główne źródło skażenia, odpowiadając za 50–75% całkowitego stężenia ołowiu w wodzie. Co ważne, nie muszą to być wyłącznie rury ołowiane. Mogą to być na przykład rury z żelaza ocynkowanego. Powłoka cynkowa na starych rurach mogła zawierać domieszki ołowiu jako zanieczyszczenie. Osady na instalacji wychwytują ołów wypłukiwany z wcześniejszych, ołowianych odcinków sieci. Z czasem zaczynają go jednak ponownie uwalniać do wody. [7]

Rozwiązaniem tego problemu jest całkowita wymiana odcinków instalacji zawierających ołów. Częściowa wymiana rurociągu często wręcz nasila problem. Naruszenie osadów oraz powstanie styku ołowiu z miedzią wywołuje bowiem korozję galwaniczną. Źródłem zanieczyszczenia mogą być również rury z tworzyw sztucznych. W niektórych typach rur z PVC stosowano stabilizatory termiczne zawierające związki ołowiu, które z czasem ulegają wymywaniu [7].

Luty ołowiane

Kolejnym częstym źródłem zanieczyszczenia wody ołowiem są luty. Stopy ołowiu z cyną były powszechnie używane do spajania rur miedzianych i żelaznych. Mimo że od kilkudziesięciu lat nie są już wykorzystywane, nadal występują w wielu starszych budynkach. Drobiny lutu mogą odrywać się od spoin i powodować bardzo wysokie stężenia ołowiu w wodzie [4].

Armatura

Elementem instalacji, na który również należy zwrócić uwagę w kontekście zanieczyszczenia wody ołowiem, jest armatura z mosiądzu i brązu. Mogą to być np. zawory, krany, wodomierze czy elementy pomp. Do mosiądzu tradycyjnie dodawano ołów (nawet do 8% masy stopu), aby ułatwić jego obróbkę skrawaniem. Elementy określane w dawnych normach jako „bezołowiowe” wciąż mogły zawierać jego dopuszczalne domieszki [4].

Naturalne złoża skalne

Ołów może również trafiać do wód podziemnych z naturalnych złóż skalnych (np. rud siarczkowych). Ołów gromadzi się głównie w glebie i osadach dennych, a nie w samej wodzie. Z tego powodu podwyższony poziom naturalnie występującego ołowiu w ujęciach wodnych zdarza się niezwykle rzadko. Zanieczyszczenie wody ołowiem może być także wynikiem skażenia przemysłowego (hutnictwa, recyklingu akumulatorów czy spalania węgla) [7].

Czynniki decydujące o korozyjności i ilości ołowiu w wodzie

Jak wspomniano, zjawisko wymywania ołowiu z elementów instalacji zależy od parametrów fizykochemicznych wody oraz innych czynników, takich jak prędkość przepływu.

Parametry fizykochemiczne wody

Wysoce korozyjna woda sprzyja szybkiemu wymywaniu ołowiu. Zjawisko to występuje głównie wtedy, gdy woda jest kwaśna (niskie pH), ma niską alkaliczność oraz niewielką zawartość wapnia i magnezu. To właśnie taka woda najszybciej rozpuszcza metale [6]. Zwiększone stężenie jonów takich jak chlorki czy siarczany, dodatkowo zwiększają korozyjność. Do czynników wpływających na korozyjność wody jest zawartość ortofosforanów. Są to inhibiory korozji, celowo dozowanie do wody. Wchodzą w reakcję z jonami metali z powierzchni rury, tworząc cienkie, stabilne warstwy ochronne. [7]

Korozja galwaniczna

Kolejnym czynnikiem sprzyjającym wymywaniu ołowiu jest korozja galwaniczna. Bezpośredni kontakt ołowiu z innymi metalami (np. miedzią, mosiądzem czy stalą) tworzy ogniwa galwaniczne, co wielokrotnie przyspiesza uwalnianie ołowiu do wody [7].

Zmiany procesów uzdatniania wody

Jedną z przyczyn nagłego zwiększenia stężenia ołowiu w wodzie jest zmiana procesów jej uzdatniania. Zmiana środków dezynfekcyjnych, np. przejście z wolnego chloru na chloraminy, może zdestabilizować warstwy ochronne na ściankach rur. W efekcie dochodzi do gwałtownego uwalniania się ogromnych ilości ołowiu do sieci [7].

Parametry przepływu wody

Ważnym czynnikiem w kontekście wymywania ołowiu jest czas zastoju. Gdy woda płynie bardzo wolno lub stoi w rurach (np. przez noc), dochodzi do intensywnego, chemicznego i elektrochemicznego wymywania (ługowania) ołowiu z rur, lutów oraz mosiądzu. Im dłuższy jest czas kontaktu wody z materiałem instalacji przy małym strumieniu, tym wyższe stężenie ołowiu osiąga próbka [6]. Oprócz czasu kontaktu wody z instalacją znaczenie mają również prędkość przepływu oraz zaburzenia hydrauliczne. Wysoka prędkość przepływu wody wywołuje silne naprężenia oraz turbulencje. Siły te fizycznie odrywają ze ścianek rur płatki rdzy, osady mineralne oraz drobinki lutu i mosiądzu. Wypłukiwanie tych cząstek prowadzi do nagłych, nieprzewidywalnych skoków stężenia ołowiu. Mogą one osiągać ekstremalne wartości, od kilkuset do nawet kilkudziesięciu tysięcy µg/L.

Czas oraz prędkość przepływu mają więc duże znaczenie dla badania wody. Pobór próbki przy bardzo małym strumieniu wody może mocno zafałszować wynik badania. W takich warunkach pomiary pomijają nawet 90% ołowiu cząsteczkowego, który uwalnia się przy normalnym odkręceniu kranu [4].

Studium przypadku skażenia wody ołowiem

Waszyngton

W latach 2001–2004 w Waszyngtonie doszło do jednego z najbardziej znanych i szczegółowo przeanalizowanych przypadków masowego skażenia wody pitnej ołowiem.

Mechanizm i przyczyny skażenia

W listopadzie 2000 roku zakład wodociągowy Washington Aqueduct zmienił główny środek dezynfekcyjny z wolnego chloru na chloraminy. Decyzja ta wynikała z konieczności spełnienia nowych norm dotyczących ograniczenia ubocznych produktów dezynfekcji. Zmiana ta znacząco obniżyła potencjał oksydacyjno-redukcyjny (ORP) wody.

Stosowany wcześniej wolny chlor sprzyjał powstawaniu na wewnętrznych ściankach ołowianych rur pasywacyjnej powłoki ochronnej, złożonej z bardzo trudno rozpuszczalnych tlenków ołowiu na IV stopniu utlenienia (PbO2). Po przejściu na chloraminy osady te straciły stabilność chemiczną i zaczęły się gwałtownie rozpuszczać, uwalniając wysokie stężenia jonów ołowiu bezpośrednio do wody kranowej [3, 8].

Do pogorszenia sytuacji przyczynił się również program częściowej wymiany ołowianych rur przyłączeniowych. Wymiana jedynie miejskiego odcinka przyłącza i połączenie go z nową rurą miedzianą tworzyło ogniwo galwaniczne. Zjawisko to znacząco nasilało korozję elektrochemiczną pozostałego fragmentu ołowianego oraz wywoływało odrywanie się mikrocząstek ołowiu do strumienia wody [4].

Skala skażenia wody

Stężenia ołowiu w wodzie kranowej u mieszkańców drastycznie wzrosły, wielokrotnie przekraczając dopuszczalne normy krajowe. W licznych budynkach mieszkalnych oraz szkołach wskaźniki te sięgały tysięcy µg/L. Z kolei w próbkach wody zawierających widoczne cząstki i drobiny odspojonych osadów stężenia ołowiu dochodziły nawet do wartości 190 000 µg/L [4].

Skutki zdrowotne skażenia wody ołowiem

Najbardziej poszkodowaną grupą były niemowlęta i dzieci w wieku poniżej 3. roku życia. Wysokie ryzyko dotyczyło zwłaszcza niemowląt karmionych mlekiem modyfikowanym przygotowywanym na bazie wody z kranu. Analizy epidemiologiczne wykazały silną korelację czasowo-przestrzenną między poziomem ołowiu w wodzie w poszczególnych dzielnicach a wzrostem odsetka dzieci z podwyższonym stężeniem ołowiu we krwi. Szacuje się, że w samym tylko 2003 roku około 600–700 dzieci poniżej 6. roku życia w Waszyngtonie doznało istotnego podwyższenia stężenia ołowiu we krwi bezpośrednio na skutek spożywania skażonej wody [8].

Wnioski

Początkowo skala kryzysu była bagatelizowana i opóźniana w oficjalnych przekazach publicznych. Wstępne, ogólne badania przekrojowe nie wykryły od razu bezpośredniego zagrożenia dla najmłodszych grup wiekowych. Dopiero niezależne analizy naukowe i śledztwa ujawniły rzeczywiste rozmiary incydentu. Wydarzenia w Waszyngtonie stanowią dziś klasyczne studium przypadku w inżynierii środowiska oraz zdrowiu publicznym, dowodząc, że nawet nieznaczne i nieprzemyślane zmiany parametrów fizykochemicznych wody w sieci dystrybucyjnej mogą zdestabilizować pasywacyjne osady w starych instalacjach i wywołać skutki dla zdrowia całej populacji [4].

Kryzys wodny we Flint w stanie Michigan

Do kolejnego najbardziej znanego przypadku masowego skażenia wody pitnej ołowiem doszło w latach 2014–2015 we Flint w stanie Michigan.

Przyczyny i mechanizm skażenia wody

Postępująca deindustrializacja i upadek przemysłu motoryzacyjnego we Flint doprowadziły do kryzysu gospodarczego. Szukając oszczędności budżetowych, władze zdecydowały o zmianie źródła dostaw wody. 25 kwietnia 2014 roku miasto odłączyło się od dotychczasowego dostawcy z Detroit (DWSD), czerpiącego wodę z jeziora Huron, i przełączyło system na tymczasowy pobór z lokalnej rzeki Flint [9].

Woda dostarczana wcześniej z Detroit zawierała inhibitor korozji (ortofosforan) oraz charakteryzowała się niską korozyjnością. Z kolei woda z rzeki Flint cechowała się wysokim stężeniem jonów chlorkowych oraz niekorzystnym, wysokim stosunkiem chlorków do siarczanów. Dodatkowo, w procesie jej uzdatniania nie dodawano jakichkolwiek inhibitorów korozji [10].

W efekcie ta wysoce korozyjna woda doprowadziła do gwałtownej degradacji warstwy pasywacyjnej na wewnętrznych ściankach rur ołowianych, wywołując masowe uwalnianie jonów ołowiu oraz innych metali ciężkich do wody.

Sygnały skażenia wody

Mieszkańcy niemal natychmiast po zmianie źródła wody zaczęli zgłaszać jej rdzawy kolor, nieprzyjemny zapach i mętność oraz skarżyć się na dolegliwości zdrowotne, w tym wysypki skórne i nudności [11].

Podstawowe badania jakości wody wykryły obecność bakterii z grupy coli oraz E. coli. Aby przeciwdziałać zagrożeniu mikrobiologicznemu, wprowadzono nakaz gotowania wody i rozpoczęto jej gwałtowne chlorowanie. Działanie to wywołało jednak kolejny skutek uboczny, wzrost stężenia toksycznych i rakotwórczych trihalometanów (THM), których dopuszczalne normy zostały znacząco przekroczone [9].

O skrajnej korozyjności wody świadczy fakt, że już w październiku 2014 roku koncern General Motors całkowicie zaprzestał używania wody z rzeki Flint w swoim lokalnym zakładzie produkcyjnym, ponieważ powodowała ona widoczną korozję infrastruktury przemysłowej. Mimo to urzędnicy państwowi oraz lokalne władze przez wiele miesięcy ignorowali protesty społeczne, publicznie zapewniając o bezpieczeństwie wody [9].

Dowody naukowe i skutki epidemiologiczne

Dopiero niezależne badania, przeprowadzone przez zespół naukowców z Virginia Tech University pod kierownictwem prof. Marca Edwardsa, jednoznacznie wykazały bardzo wysoki poziom ołowiu w próbkach wody pobranych od mieszkańców [9].

Zespół dr Mony Hanna-Attisha przeanalizował poziomy ołowiu we krwi dzieci poniżej 5. roku życia przed i po zmianie źródła wody. Wykazano, że po przełączeniu na rzekę Flint odsetek dzieci z podwyższonym poziomem ołowiu we krwi (EBLL ≥ 5 µg/dL) wzrósł ogółem z 2,4% do 4,9%, a w dzielnicach o najbardziej korozyjnej wodzie aż do 10,6% (a lokalnie nawet do 15,7%). W sąsiednich miejscowościach spoza sieci Flint w tym samym okresie nie odnotowano zmian [11].

Badania wykazały silny związek czasowy i przestrzenny pomiędzy ekspozycją na wodę z sieci Flint a wzrostem częstości podwyższonego stężenia ołowiu we krwi dzieci.

Konsekwencje skażenia wody

Pod naciskiem niezaprzeczalnych dowodów naukowych w październiku 2015 roku we Flint ogłoszono stan zagrożenia zdrowia publicznego. Po 18 miesiącach podawania wysoce korozyjnej wody miasto zostało zmuszone do ponownego przełączenia systemu na dostawy z Detroit. Tysiące dzieci we Flint zostało poddanych długotrwałej ekspozycji na neurotoksyczne działanie ołowiu. W perspektywie długoterminowej wiąże się to z nieodwracalnym ryzykiem obniżenia ilorazu inteligencji (IQ), występowaniem zaburzeń zachowania (w tym deficytów uwagi i skłonności do agresji) oraz znaczącymi opóźnieniami rozwoju psychoruchowego [11].

Śledztwa i audyty ujawniły rażące zaniedbania, zaniechania oraz próby ukrywania danych ze strony instytucji odpowiedzialnych za nadzór nad jakością wody (w tym Michigan Department of Environmental Quality – MDEQ). Doprowadziło to do:

• Dymisji wysokich urzędników państwowych i samorządowych oraz postawienia zarzutów karnych licznym osobom odpowiedzialnym za podejmowanie decyzji;
• Konieczności przeznaczenia ogromnych środków na natychmiastową wymianę zniszczonej infrastruktury (w tym priorytetową wymianę ołowianych przyłączy wodociągowych);
• Wdrożenia długofalowych programów osłonowych, obejmujących pomoc medyczną dla poszkodowanych [11].

Ołów w wodzie – podsumowanie

Problem ołowiu niemal nigdy nie dotyczy skażenia samych ujęć naturalnych (rzek, jezior), lecz wynika z ługowania materiałów instalacyjnych w budynkach i sieciach przesyłowych. Jest to powszechny problem, który dotyka wielu instalacji wodociągowych.

Często nie zdajemy sobie sprawy, że jesteśmy narażeni na kontakt z tym metalem ciężkim, ponieważ nie zmienia smaku, zapachu ani barwy wody. Tylko szczegółowe analizy laboratoryjne są w stanie stwierdzić obecność ołowiu w wodzie.

Dlatego do polskiego prawa wprowadzono obowiązek oceny ryzyka oraz badania stężenia ołowiu w obiektach, w których przebywają osoby szczególnie wrażliwe na jego działanie. Właściciele i zarządcy takich obiektów mają prawny obowiązek sporządzania w formie pisemnej oceny ryzyka w wewnętrznej instalacji wodociągowej oraz jej aktualizacji nie rzadziej niż co 6 lat. Z kolei zarządcy budynków mieszkalnych wielorodzinnych są zobowiązani do przeprowadzenia ogólnej analizy potencjalnych ryzyk i zgłoszenia wykrytych elementów ołowianych do Sanepidu. Dodatkowo, aby spełnić nowe wymogi Unii Europejskiej, obecny limit wynoszący 10 µg/L zostanie obniżony do 5 µg/L do 12 stycznia 2036 roku.

 

Bibliografia:

1. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 maja 2026 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (Dz.U. 2026 poz. 748)
2. Ustawa z dnia 11 stycznia 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (Tekst jednolity)
3. Brown, M. J., & Margolis, S. (2012). Lead in drinking water and human blood lead levels in the United States. MMWR Supplements, 61(4), 1–9. https://www.cdc.gov/mmwR/preview/mmwrhtml/su6104a1.htm
4. Triantafyllidou, S., & Edwards, M. (2012). Lead (Pb) in tap water and in blood: Implications for lead exposure in the United States. Critical Reviews in Environmental Science and Technology, 42(13), 1297–1352. https://doi.org/10.1080/10643389.2011.556556
5. Payne, M. (2008). Lead in drinking water. Canadian Medical Association Journal (CMAJ), 179(3), 253–254. https://doi.org/10.1503/cmaj.071483
6. World Health Organization. (2011). Guidelines for drinking-water quality (4th ed.). World Health Organization. https://iris.who.int/bitstreams/06797b29-e725-4cff-960a-bdc0bc57a612/download
7. World Health Organization. (2021). Lead in drinking-water: Health risks, monitoring and corrective actions (Technical brief). Światowa Organizacja Zdrowia. https://www.who.int/publications/i/item/9789240020863
8. Edwards, M., Triantafyllidou, S., & Best, D. (2009). Elevated blood lead in young children due to lead-contaminated drinking water: Washington, DC, 2001–2004. Environmental Science & Technology, 43(5), 1618–1623. https://doi.org/10.1021/es802789w
9. Kryzys wodny we Flint [Materiały wideo/YouTube]. https://www.youtube.com/watch?v=TA53UEr2vaQ
10. Paszport do Wall Street. (2016, 23 lutego). Kryzys wodny we Flint – czy to początek kryzysu wodnego w USA? Internet Archive Wayback Machine. https://web.archive.org/web/20170223125520/http://www.paszportdowallstreet.pl/kryzys-wodny-we-flint-czy-to-pocz%C4%85tek-kryzysu-wodnego-w-usa
11. Hanna-Attisha, M., LaChance, J., Sadler, R. C., & Schnepp, A. C. (2016). Elevated blood lead levels in children associated with the Flint drinking water crisis: A spatial analysis of risk and public health response. American Journal of Public Health, 106(2), 283–290. https://doi.org/10.2105/AJPH.2015.303003